Sibir otları haqqında sonsuz danışmaq olar. Bu gün isə onların ən qüdrətli və diqqətəlayiq nümayəndələrindən biri — qalınyarpaqlı bergeniya haqqında söhbət açacağıq. Bu, sadəcə bir ot bitkisi deyil, sərt dağ mənzərələrini bəzəyən, dözümlülüyün əsl rəmzidir.
Onun xarakterini anlamaq üçün Sibirin payız meşəsini təsəvvür etmək kifayətdir. Ağaclar artıq yarpaqlarını töküb, otlar saralıb-solub, havada isə soyuğun nəfəsi duyulur. Və birdən bu boz-qəhvəyi mənzərə arasında sanki laklanmış iri yarpaqlar gözə dəyir; onlar al-qırmızı və bənövşəyi çalarlarda alışıb yanır. Bu, bergeniyadır: o, solmur, sadəcə başqa bir görkəm alır və həmişəyaşıl bitki kimi Sibir qayalarının keşiyində dayanmağa davam edir.
Qayalar üzərində möcüzə
Qalınyarpaqlı bergeniya (lat. Bergenia crassifolia) çoxillik ot bitkisidir. Onun iri (diametri 30–35 sm-ə çatan), enli yumurtavari, qalın və dərivari yarpaqları sıx kökətrafı rozet əmələ gətirir. Yarpaqlar qışı qar altında yaşıl vəziyyətdə keçirir ki, yazda günəşi ilk qarşılayanlardan olsun. Hər yarpaq 2–3 il yaşayır və bu müddətdə rəngini dəyişir: yayda tünd yaşıl olur, avqustun sonu–sentyabrın əvvəlindən isə damarları və kənarları qızarmağa başlayır, daha sonra tünd qırmızı rəng bütün yarpaq səthini bürüyərək valehedici mənzərə yaradır.
Apreldən iyunadək bergeniya daha bir möcüzə bəxş edir — öz çiçəklənməsini. Rozetin mərkəzindən hündürlüyü 60 sm-ə çatan çəhrayı-qırmızı çiçək saplağı ucalır və qalxanvari çiçək qrupları ilə tamamlanır. Onun üzərində zərif çəhrayıdan parlaq moruq rənginədək, eləcə də ağ rəngdə olan xırda zəngşəkilli çiçəklər açılır. Yayın sonuna doğru isə saysız-hesabsız qara toxumlarla dolu quru qutucuqmeyvələr yetişir.
Qalınyarpaqlı bergeniya Sibirdə çox geniş yayılmışdır: Altay, Sayan dağları, Baykalətrafı və Zabaykalye, Yakutiya və Tıva dağlarında rast gəlinir. Onun sevimli yaşayış mühiti dağlardır. Bitki qayalarda, daşlı yamaclarda, qədim morenlərdə və iynəyarpaqlı meşələrdə bitir. Bununla yanaşı, o, olduqca dözümlüdür: şaxtaya davamlıdır və hətta ən kasıb, ağır gil torpaqlarda belə inkişaf edə bilir. Bu bitki daşlı torpaqların əsl pioneri və ekstremalıdır.
Adın sirləri
“Badan” (bitkinin rus dilində adı) sözünün qədim rus mənşəli olduğu və “zireh” mənasını verdiyi hesab olunur. Bitkinin rəsmi latın adı — Bergenia — 1794-cü ildə alman botaniki Konrad Menx tərəfindən digər məşhur alman botaniki və həkimi Karl Avqust fon Bergenin şərəfinə verilmişdir. Lakin elmi ictimaiyyət bergeniya ilə daha əvvəl tanış olmuşdu: 1760-cı ildə Karl Linneyə Peterburqdan o vaxta qədər məlum olmayan Sibir bitkisi göndərilmişdi. Linney çox düşünmədən onu qalınyarpaqlı daşdələn (Saxifraga crassifolia) adlandırmış və bu ad uzun müddət bitkinin üzərində qalmışdır. Sonralar bergeniya ayrıca cins kimi təsnif edildikdə Menxin verdiyi ad üstünlük qazanmışdır.
Dünyanın müxtəlif guşələrində bergeniyaya fərqli adlar verilmişdir. Böyük Britaniyada yarpaqlarının xarakterik formasına görə onu mehribanlıqla “fil qulaqları” adlandırırlar. Sibir və Uzaq Şərqdə isə bu bitkinin adı çay ənənəsi ilə sıx bağlıdır: çigir çayı, monqol çayı. Yerli əhali əsrlər boyu qış uzunu qalmış yarpaqları dəmləyərək ətirli və şəfalı içki hazırlamışdır.
Kimyəvi xəzinə
Bergeniyanın əsas sərvəti aşılayıcı maddələr — taninlərdir. Bu maddələrin miqdarına görə o, dünya üzrə rekordçulardan biridir! Kökümsovlarda taninlərin miqdarı 15–27%, yarpaqlarda isə 10–23% təşkil edir.
İkinci misilsiz komponent arbutindir. Bu, güclü təbii antiseptik xüsusiyyətə malik üzvi birləşmədir. Bergeniya yarpaqlarında arbutinin miqdarı 22%-ə çata bilər.
Bundan əlavə, bergeniyanın tərkibinə aşağıdakılar daxildir:
Şəfalı gücü: sağlamlıq üçün faydalı xüsusiyyətləri
Tərkibi sayəsində bergeniya qədim zamanlardan xalq təbabətində, eləcə də ənənəvi Tibet və Çin müalicə üsullarında şərəfli yer tutur. Onun əsasında hazırlanan vasitələr (adətən kökümsovlardan, daha az hallarda isə yarpaqlardan) güclü iltihabəleyhinə, mikrobəleyhinə, qankəsici və büzücü təsirə malikdir.
Bu güc insan sağlamlığına belə xidmət edir:
Ürək və damar sağlamlığı üçün
Bergeniya arterial təzyiqin sabitləşməsinə kömək edir, kapilyarların və damarların divarlarını möhkəmləndirir.
Mədə-bağırsaq sistemi üçün
Bergeniya dəmləmələri və cövhərləri kolit, qeyri-infeksion mənşəli enterokolit və dizenteriya zamanı istifadə olunur. Onun büzücü xüsusiyyətləri nəcisin normallaşmasına və selikli qişada iltihabın azalmasına kömək edir.
Qadın sağlamlığı üçün
Bergeniya, xüsusilə iltihab fonunda baş verən bol aybaşı qanaxmalarında, uşaqlıq fibromioması zamanı, doğuşdan və ya abortdan sonrakı qanaxmalarda istifadə olunur. Bəzən yerli şəkildə, vaginal yuyunma məqsədilə də tətbiq edilir.
Stomatologiyada
Bergeniya dəmləməsi ilə ağız boşluğunun yaxalanması diş ətinin iltihabını azaldır, onu möhkəmləndirir və qanamanın qarşısını alır.
Yaraların və əziklərin müalicəsi üçün
Bergeniya həlimi ilə hazırlanmış kompreslər yara və xoraların sağalmasına, hematomaların daha tez sovrulmasına və zədələnmiş toxumaların bərpasına kömək edir.
Tənəffüs sistemi üçün
Bergeniya vərəm, pnevmoniya, kəskin respirator infeksiyalar, laringit və göyöskürəyin müalicəsində iltihabəleyhinə və qızdırmasalıcı vasitə kimi istifadə olunur.
Bəs siz Sibir torpağının həqiqətən heyrətamiz ənamı olan bergeniya haqqında əvvəllər eşitmişdinizmi?